VOGELS BEGRIJPEN · Zwaluwen en gierzwaluwen
Gierzwaluw
Apus apus
De zomer heeft sikkelvleugels
Een gierzwaluw maakt van de ruimte boven een woonwijk een leefgebied. Sikkelvormige vleugels trekken door de lucht, scherpe kreten vullen een zomeravond en voedsel wordt al vliegend gevangen. De verbinding met gebouwen is sterk, maar zijn wereld is veel groter dan één straat of neststeen.
Gierzwaluw in het kort
- Hoe herken je deze vogel?
- De vogel oogt grotendeels donker, met een kleine lichtere keel die niet altijd zichtbaar is. De lange smalle vleugels geven een uitgesproken sikkelvorm. Kijk naar de hele vlucht: snelle diepe vleugelslagen worden afgewisseld met glijden.
- In welk leefgebied vind je deze soort?
- Broedplaatsen bevinden zich in holtes van gebouwen. Voor voedsel wordt de lucht boven stad, dorp, water en andere landschappen gebruikt. Waar vliegende insecten beschikbaar zijn, kan het zoekgebied veranderen. Een gebouw kan dus het vaste voortplantingsanker zijn terwijl de voedselwereld zich over een groot luchtruim uitstrekt.
- Wanneer komt deze vogel in Nederland voor?
- De terugkeer vindt vooral van half april tot begin mei plaats. Het Nederlandse verblijf is relatief kort: veel vogels vertrekken in juli en augustus weer naar Afrika, waar wintergebieden onder meer tussen Mali en Congo liggen.
VAN VOGELKENNIS NAAR EEN DAG BUITEN
Maak van je nieuwsgierigheid een bestemming.
Wil je gierzwaluw leren ontdekken? Verbind het vogeljaar met een gebied en bekijk hoe je daar op pad kunt.
De terugkeer vindt vooral van half april tot begin mei plaats. Het Nederlandse verblijf is relatief kort: veel vogels vertrekken in juli en augustus weer naar Afrika, waar wintergebieden onder meer tussen Mali en Congo liggen.
Bekijk het hele vogeljaar
JOUW GEBIEDSKEUZE
Alde Feanen
Bos · Grasland · Heide · Veen & moeras · Water
Ontdek het gebied & bereid je bezoek voorBegin bij de bezoekgids
Hier is nog geen volledige wandeling op de site beschikbaar. Bekijk de gebiedsgids voor de beschikbare bezoekmogelijkheden en toegang.
Blijf op de paden, geef vogels de ruimte en controleer de toegang voor vertrek.
01 · LEER HET ZOEKBEELD KENNEN
Zo herken je de gierzwaluw.
Vergelijk vorm, tekening en gedrag. Leeftijd, geslacht en seizoen kunnen het uiterlijk veranderen.
KIJK NAAR DE COMBINATIE
Een donker silhouet met sikkelvleugels
De vogel oogt grotendeels donker, met een kleine lichtere keel die niet altijd zichtbaar is. De lange smalle vleugels geven een uitgesproken sikkelvorm. Kijk naar de hele vlucht: snelle diepe vleugelslagen worden afgewisseld met glijden.
Volg de vleugelvorm tijdens een bocht.
KIJK NAAR DE COMBINATIE
Geen eenvoudig verschil tussen de geslachten
Mannetje en vrouwtje zijn buiten het nest niet gemakkelijk op verenkleed te scheiden. Donkere kleur of vlieghoogte levert geen betrouwbare geslachtsbepaling. Het herkenningsdoel is eerst de soort en de activiteit.
Beschrijf wat de vogel doet zonder een geslacht in te vullen.
VERGELIJKEN HELPT
Waar zit het verschil?
Boerenzwaluw
Heeft een andere vleugel- en staartvorm, met lange buitenste staartpennen bij volwassen vogels. De gierzwaluw is geen echte zwaluw, ondanks de naam.
Vergelijk het vogelprofiel
Huiszwaluw
De huiszwaluw heeft een opvallend witte stuit en witte onderzijde. Bij goed licht verschilt hij sterk van het donkere gierzwaluwsilhouet.
Vergelijk het vogelprofiel02 · LUISTER EN VOLG HET GEDRAG
Luister naar de hele klank.
De hoge doordringende kreten horen bij groepen in snelle vlucht. Geluid kan je naar buiten laten kijken voordat het silhouet zichtbaar is. Het klinkt anders dan het kwetteren van echte zwaluwen.
Vergelijk de groepsroepen van gierzwaluwen met de zachtere geluiden van huiszwaluwen.
03 · LEES HET LANDSCHAP
Het landschap achter de ontmoeting.
Broedplaatsen bevinden zich in holtes van gebouwen. Voor voedsel wordt de lucht boven stad, dorp, water en andere landschappen gebruikt. Waar vliegende insecten beschikbaar zijn, kan het zoekgebied veranderen. Een gebouw kan dus het vaste voortplantingsanker zijn terwijl de voedselwereld zich over een groot luchtruim uitstrekt.
Gebouwde holtes
Kieren en andere geschikte ruimten bieden broedgelegenheid.
Insecten boven het landschap
Het voedsel bevindt zich in de lucht en is niet gebonden aan de gevel zelf.
Meerdere hoogtes
De lucht is geen uniforme voedselruimte: insecten en vogels kunnen op verschillende hoogten bewegen.
Wat staat er op het menu?
Vliegende insecten zoals muggen, vliegen, motten en vlinders worden in de lucht verzameld. Voor de jongen worden prooien tot een voedselpakket samengebracht. Een groep boven water kan dus aan voedsel gekoppeld zijn, maar uit alleen rondvliegen valt niet af te leiden hoe succesvol individuele vogels zijn. Kijk naar korte koerswijzigingen en de relatie met andere insectenjagende vogels.
Een andere levensfase.
Er is doorgaans één broedsel in mei en juni, vaak met twee of drie eieren. De broedduur bedraagt ongeveer drie weken. Jongen verlaten na hun ontwikkeling de beschutte nestholte en beginnen aan een leven in de lucht. Behoud van toegang tot bestaande geschikte holtes is daarom iets anders dan alleen een groene tuin aanleggen; ook gebouwen vormen natuurstructuur.
04 · ELKE LEVENSFASE VERTELT IETS ANDERS
Het jaar van de gierzwaluw.
Verken de maanden en lees wat er in de levenscyclus verandert. Ontdek wanneer de vogel broedt, trekt of overwintert.
Afrikaans luchtruim
De winter wordt ver van Nederland doorgebracht. Gebouwmaatregelen kunnen juist nu voorbereid worden.
Aankomst begint
Vanaf half april kunnen de eerste vogels verschijnen. Een losse vroege vogel is geen volledige bezetting van de wijk.
Broeden boven de straat
Voedselvluchten en groepsroepen geven de bebouwde omgeving een zomerkarakter.
Jongen en vertrek
De nestcyclus loopt af en veel vogels beginnen hun reis. Het straatbeeld kan snel veranderen.
Verder zuidwaarts
Een deel van het vertrek gaat door. Kijk kritisch naar het verschil tussen gierzwaluwen en echte zwaluwen.
Winterverblijf op afstand
De Nederlandse broedplaatsen zijn doorgaans verlaten. De verbinding met Afrika blijft deel van dezelfde levenscyclus.
Een vogeljaar met verschillende plekken.
De terugkeer vindt vooral van half april tot begin mei plaats. Het Nederlandse verblijf is relatief kort: veel vogels vertrekken in juli en augustus weer naar Afrika, waar wintergebieden onder meer tussen Mali en Congo liggen.
Een warme Nederlandse nazomerdag betekent dus niet vanzelf dat de soort nog in dezelfde aantallen aanwezig is. De jaarlijkse reis is bepalender dan alleen de actuele temperatuur.
05 · DE SAMENHANG ACHTER DE VOGEL
Een gebouw kan natuur bevatten.
De nestholte en het voedselgebied liggen in verschillende dimensies: steen en lucht. Bij onderhoud of renovatie kan een kleine opening grote betekenis hebben. Tegelijk vraagt een geschikt vogelgebied ook om insectenrijke landschappen waarboven de ouders kunnen foerageren.
06 · VAN VOGEL NAAR EEN PASSEND GEBIED
Kies wat jij wilt ontdekken.
Kies een landschap dat je aanspreekt en ontdek waar je kunt wandelen en kijken.
Friesland
Alde Feanen
Bos · Grasland · Heide · Veen & moeras · Water
Een openbaar startpunt
Entrees met parkeergelegenheid aan de Ds. van der Veenweg, Feanstersdyk en It Eilânsgrien in Earnewâld.
Drenthe
Bargerveen
Hoogveen, natte heide & open water
Een openbaar startpunt
Parkeerplaats Bargerveen-noord bij Hogeweg–Verlengde Scheperweg, Zwartemeer. Gebruik de officiële bezoekerskaart voor de gekozen voorziening.
Noord-Brabant · Zuid-Holland
Biesbosch
Kreken, wilgenbos & open water
Een openbaar startpunt
Parkeerplaats Jantjesplaat. Vanaf het Biesbosch Museumeiland wandelen betekent extra kilometers; dat is niet dezelfde ronde van 4 km.
NEEM JE NIEUWSGIERIGHEID MEE
Neem één vraag mee naar buiten.
- Zoek de sikkelvorm in een rustig glijdend silhouet.
- Vergelijk één gierzwaluw met een huiszwaluw wanneer beide aanwezig zijn.
- Luister naar het verschil tussen een losse roep en een roepend groepje.
- Bekijk vanaf straatniveau welke delen van het luchtruim gebruikt worden zonder nestopeningen te benaderen.
Observeer vanaf toegestane paden. Geef vogels rust bij nest- en verblijfplaatsen en speel geen lokgeluiden af.
VERDER KIJKEN
Vragen die je buiten kunt hebben.
Is het een echte zwaluw?
Nee. De overeenkomst zit vooral in het jagen op vliegende insecten; gierzwaluwen behoren tot een andere vogelfamilie.
Waarom zijn ze zo snel weer weg?
Het Nederlandse broedverblijf is kort. Veel vogels vertrekken al in juli en augustus naar Afrika.
Betekent een groep evenveel broedparen?
Nee. Groepsactiviteit is niet rechtstreeks om te rekenen naar het aantal nesten.
Is een groene tuin genoeg?
Insectenrijk groen helpt, maar de vogel heeft ook geschikte broedholtes in gebouwen nodig.